Trà hay chè? Nguồn gốc chữ trà ở đâu?

Ngày đăng: 28/08/2020 - Lượt xem: 504

     Trong tiếng Việt, ở miền Bắc thường dùng từ chè trong câu ca dao Hà Nội 36 phố phường “Uống chè mạn hảo, ngâm nôm Thuý Kiều”. “Sớm ba chén chè sen, mát ruột, nài chi vò đất hẩm hiu” (Nguyễn Trãi); “Chắc chắc nước chè xanh là mặt hàng cốt yếu” (Nguyễn Chí Hoan); hay các câu “Văn hóa chè và trà đạo Việt Nam” (Ngô Linh Ngọc); “Viện nghiên cứu chè Phú Hộ có nhiều giống chè như Trung Du, Shan, Trung Quốc và Ấn Độ”; hoặc “VINATEA trong năm 1998 đã xuất khẩu 17.000 tấn chè đen, chè xanh…”; “Nguồn gốc cây chè và nghệ thuật pha uống chè” (Minh Viễn); “Uống trà và tính cách” (Kiều Tĩnh). Tóm lại danh từ chè dùng chỉ cả cây trà và sản phẩm chế biến, không phân biệt.

Còn ở miền Nam thì dùng chữ trà và chè, có phân biệt rõ cây trồng và sản phẩm chế biến như sau “Công ty chè Lâm Đồng có trà Rồng Vàng”; “Người niềm Nam thích uống trà Tiến Đạt, Đỗ Hữu, Quốc Thái, Thiên Hương” ; hay “Trạm nghiên cứu thực hiện chè Lâm Đồng có nhiều giống chè như TB 14, LD 97, PH 1, Kim Huyên, Jabukita…”; Nguyễn Tuân trong Vang bóng một thời cũng dùng trà để chỉ sản phẩm như trong những chiếc ấm đất đã viết: “ Ngày xưa có một người ăn mày cổ quái… thế mà hắn còn chọn lựa từng cửa rồi mới vào ăn xin…hắn gãi tai, tiến lại gần tủm tỉm và lễ phép xin chủ nhân cho hắn “uống trà tàu với!”

Còn trong Chén trà sương thì viết “Sớm nào dậy cụ cũng ngâm một vài bài thơ. Giong thật ấm, thật trong, cụ hay ngâm mấy câu này:

Mai sớm một tuần trà,

Canh khuya dăm chén rượi,

Mỗi nhật cứ như thử,

Lương y bất đáo gia.

Sớm nay, cũng như lúc thỉnh thoảng của mọi ngày, cụ ấm lại bắt người trưởng nam giở tập cổ văn ra, bình lại cả bài trà ca của Lư Đồng”

Cách dùng này giống như trong tiếng Pháp, le the’ có nghĩa là sản phẩm trà còn le the’ier có nghĩa là cây chè, khác tiếng Anh dùng tea để chỉ sản phẩm trà cũng như cây chè.

Vây trà và chè dùng thế nào là đúng? Và nguồn gốc chữ trà ở đâu? Tôi không có tham vọng làm một nhà ngôn ngữ học mà chỉ xin cung cấp dưới đây một số thông tin có được, với mong muốn đơn giản góp phần tư liệu bổ sung làm trong sáng tiếng Việt mà thôi.

Chè là tên gọi của một thứ nước uống

Tại nhiều nước, chữ chè dùng để chỉ nhiều cây không phải là chè thật (Came’lia sinensis); thí dụ chè Pháp thực chất là cây đan sâm làm thuốc bổ cho phụ nữ, chè Mỹ, Masctinic là một cây thuộc loại hoa mõm chó, chè Brazin và chè Paragoay là cây nhựa ruồi Paragoay llex paraguensis dùng làm thuốc chống đói, có tác dụng kích thích như cà phề mà uống lại có vị bạc hà; chè Mehico có tên là cây chân ngỗng Che’nopodia amborosiosides thuộc họ cây rau muối; chè Peru là cây ca cao; chè Mông Cổ là cây tai hổ; chè Châu Âu là cây huyền sâm Veronica offici-nails có vị hơi đắng lại có tác dụng kích thích và tăng lực; chè Abitini mọc ở đông Phi có tác dụng giảm mệt và chống buồn ngủ; Chè Phongtenoblo có tên là cỏ hạt ngọc vì có hạt trắng như viên ngọc rất nhỏ.

Tại Việt Nam, có chè dây hay chè Hoàng Giang còn chè Trường Sơn mọc nhiều ở dọc Trường Sơn; cây chè vằng dễ nhầm với cây lá ngón độc, nếu không để ý đến hoa cây này; cây chàm có lá thường dùng để thay cây chè còn có tên gọi là chè đồng chè cay. Dân gian có chè nụ vối, chè gừng, chè hoa hòe, chè thanh nhiệt.

Có những sản phẩm khác cũng gọi là chè nhưng không phải là chè thật (Came’lia sinensis); đó là chè thuốc. Trong y học dân gian dân tộc cũng có loại chè thuốc này. Chè thuốc pha theo kiểu pha chè được nhân dân rất ưa thích và mọi người ai cũng có thể làm được. Ngày nay y học vẫn phát triển các loại chè thuốc này, ngay cả các nước có công nghiệp hóa hiện đại. Việt Nam đang bào chế các loại chè giải nhiệt, ché an thần, ché chống cảm cúm. Liên Xô cũ có chè khai vị, chè Vitamin, chè lợi mật, chè nhuận tràng, chè chữa bệnh thận.

Năm 1987 chúng tôi được đại sứ quán Angiêri tại Việt Nam mời sang giúp bộ nông nghiệp và ngư nghiệp Angieri phát triển trồng chè. Khi đến trạm nghiên cứu nông nghiệp Adrar, cách thủ đô Angiê 1.500km, giữa trung tân sa mạc Shahara mà khi khí hậu rất khắc nghiệt; cả năm chỉ mưa có vài mm, nhiệt độ ngày cao 40 đến 45 độ C thì được viên kỹ sư, giám đốc trạm nghiên cứu hướng dẫn thăm vườn giống chè của trạm, gồm một cây hàng năm thân bò cao độ 30cm. Thoạt nhìn tôi đã nói ngay không phải là cây chè thì ông ta không bằng lòng và cãi rằng đúng là cây chè Angiêri! Do một số người hành hương hàng năm đến Lamecque đem về từ Đông Phi; còn như tôi giới thiệu là cây chè Việt Nam mà thôi! Về thủ đô Angiê, khi tôi giới thiệu chè là một cây lâu năm thân gỗ để mọc tự nhiên có thể cao từ 10 đến 15 mét thì cục trưởng cục cây cây trồng của bộ nông ngư nghiệp rất ngạc nhiên. Thế mới biết nhân thức về cây chè thực là không dễ thống nhất ở người dân thường tại làng xã mà ngay cả ở cấp kỹ thuật bên trên.

Tóm lại danh từ chè có nghĩa rộng, dùng chỉ để chỉ thứ nước uống để chữa bệnh của con người, đúng như vị danh y Hoa Đà của Trung Quốc chè là một dược liệu “Trà vị khổ, ẩm chi sử nhân ích tư, thiểu ngọa, khinh thân, minh mục” (Chè có vị đắng uống vào làm cho con người tư duy tốt, ít nằm, thân nhẹ nhàng, mắt tinh sáng).

Nguồn gốc chữ trà

I/ Sự định dạng và định hình của “ trà” ở Trung Quốc

Trong thời cổ đại xa xưa, Trung Quốc còn chưa có chữ viết. Dự vào truyền thuyết và ngôn ngữ, các nhà khảo cổ học đã xác định chữ Trà ( văn tự trà) có từ đời nhà Chu. Trong cuốn sách cổ Nhi Nha ( nói về cây cối) đời nhà Chu, do Dịch Lâm biên soạn, có ghi câu “ Giả- khổ trà”(Giả là đắng ). Âm đọc của chữ trên là Jỉa, gần giống chữ trà.

Trước đời nhà Tần, Ngôn ngữ các nước ( liệt quốc) ở Trung Quốc còn khác nhau và chưa thống nhất. Cùng một sự vật nhưng tên gọi khác nhau, và chữ viết cũng không giống nhau.

Trước đời nhà Đường, chè có các tên gọi và chữ viết khác nhau như sau đây:

Chữ viết về chè

Bắt đầu thời kỳ trung Đường trở về sau tên gọi chè thường đọc âm CHA. Trước đời nhà Đường , một chữ có nhiều chức năng khác nhau, và một chữ cũng chỉ nhiều sự vật khác nhau. Vào khoản 750 TCN, chữ trà có nhiều nghĩa và chỉ 3 vật khác nhau:

  1. Một thứ nước uống
  2. Một loại cây rau đắng
  3. Hoa trắng của một loại cây cỏ

Trước thời kỳ trung Đường, chữ trà cũ 11 nét bỏ bớt 1 nét ngang ở trên và định hình chính thức thành chữ trà 10 nét ngày nay. Theo lời ghi chú của cuốn trà kinh, chữ trà xuất hiện từ thời kỳ “ khai nguyên văn tự âm nghĩa ( bắt đầu có chữ biết làm biểu tượng). chữ trà hiện nay đã được đinh hình trên 1300 năm. Chữ Hán thuộc loại chữ tượng hình. Chữ trà có 10 nét, bộ thảo đầu là biểu tượng của lá cây, phần giữa là tán cây, phần dưới là gốc cây và thân cây.

Chữ trà có nhiều cách đọc khác nhau; Trung Quốc là một nước rộng mênh mông có nhiều dân tộc thiểu số; mỗi dân tọc có cách đọc và viế chữ chè theo tập quán riêng của mình. Ngày nay dân tộc Hán cũng có chữ viết và tiếng đọc khác nhau theo từng vùng lãnh thổ ( thổ ngữ và thổ âm).

II/ Tên gọi chè của các nước ngoài

Trên thế giới ngày nay tên gọi chè đều xuất phát từ Trung Quốc truyền đến theo 2 luồng lớn sau đây:

a, Âm phổ thông CHA của chữ trà

b, Thổ âm địa phương TEE, thổ âm vùng hạ môn, tỉnh Phúc Kiến, 2 âm trên lần lượt truyền bá ra ngoài bằng con đường buôn bán chè với các nước láng giềng, phương tây và phương bắc. Âm CHA lan truyền đầu tiên sang nước láng giềng phía đông là Nhật Bản, dùng trực tiếp chữ trà và cũng đọc là CHA. Sau đó lan truyền sang nước phía tây là BaTư bằng “ con đường chè và tơ lụa”, gọi là CHA, rồi sau đó biến âm thành SHAI của ngưởi Ả Rập; tiếng Thổ Nhĩ Kỳ gọi là CHAY; tiếng Bồ Đào Nha gọi là CHA; tiếng Nga ở phía bắc gọi là TRAI; các nước láng giềng của Ấn Độ như Sri Lanca, Pakitan gọi là CHA, theo tiếng Sinhale (Sri Lanca). Việt Nam láng giềng gần gũi của Trung Quốc gọi là trà (âm Hán việt) và chè ( âm phổ thông ?)

Trà - Chè

Thổ âm Hạ môn TEY truyền bá ra nước ngoài vào thời kỳ cuối nhà Minh đầu nhà Thanh, khi các đội thương thuyền của phương tây đến buôn bán trao đổi hàng hóa, từ những quốc gia viễn dương đến Trung Quốc.

Đầu tiên là các đội thương thuyền của Công ty miền đông Ấn Độ, năm 1664 đã cập bến cảng biển hạ môn, thiết lập một phòng thương mại, gọi chè là TEY, theo thổ âm của vùng hạ môn. Bắt đầu viết sang tiếng Anh là TEE, rồi lại biến thành THEE; cuối cùng là TEA.

Từ đó âm TEA được phổ cập trên thế giới; tiếng Pháp gọi là THE’; tiếng Đức goi là TEE; tiếng Tây Ban Nha gọi là TE’; tiếng Hà Lan gọi là THEE; các âm trong ngôn ngữ các nước chỉ chè nói trên đều xuất phát từ âm TEA tiếng Anh, bắt nguồn từ thổ âm TEY của hạ môn, Trung Quốc.

PGS. ĐỖ NGỌC QUÝ.

Hỏi đáp

      Không có một quy tắc duy nhất nào về việc pha trà được áp dụng cho tất cả loại trà, bởi vì mỗi loại đều độc đáo và xứng đáng được xử  lý theo cách riêng. Có nhiều phương pháp pha chế khác nhau vì có những loại trà khác nhau. Thời gian pha trà thay đổi tùy theo từng loại và tùy sở thích riêng của mỗi người. Với người Việt, nghệ thuật pha trà được gói gọn trong câu “nhất thủy, nhì trà, tam bôi, tứ bình, ngũ quần anh”. A. Nước – thứ nguyên liệu đầu vị. Cách đây 1200 năm, người ta... Xem thêm
        Là một yếu tố trực tiếp cấu thành nên thực thể sản phẩm. Do vậy, chất lượng của nguyên liệu trà búp ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của trà sản phẩm. Nguyên liệu trà búp đảm bảo chất lượng là điều kiện quan trọng đầu tiên tạo nên được một vị trà ngon. A. MÙA THU BÚP Chất lượng của trà sản phẩm phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng của trà búp, tức là trà nguyên liệu và chất lượng của nguyên liệu lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Các yếu tố này, theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu hiện nay, có...
Xem thêm
     Trà là một trong những loại thức uống quen thuộc của người Việt Nam. Thưởng thức tách trà vào buổi sáng sớm là thói quen của nhiều người, giúp tinh thần khoan khoái và rất tốt cho sức khỏe. Xưa các cụ hiểu trà, trước khi thưởng trà nào, thường tìm hiểu rất kỹ về nguồn gốc xuất xứ, cách trồng, chăm sóc & chế biến. Những cánh trà nhỏ đều tăm tắp, mảnh mai, cong và mềm mại… là một trong số các tiêu chí để lựa chọn trà cộng với sự tinh tế của nghệ thuật pha trà, kết hợp hài hoà giữa ấm và...
Xem thêm
     Nhà sư Tuệ Tĩnh từng nói: “Trà làm cho tâm hồn sảng khoái, thanh nhiệt cơ thể. Uống một bát vạn nỗi ưu phiền tan biến”. Bởi vậy trà ở Việt Nam không là đạo mà trà đã là một phần của cuộc sống. Trong mỗi ngôi nhà ở làng quê, hay dưới mái chùa ngay giữa thủ đô Hà Nội, cố đô Huế hay TP.Hồ Chí Minh và khắp nơi trên cả nước, hàng ngày chúng ta vẫn được dùng một thức uống độc đáo – chè tươi, đó chính là nhờ việc quốc dân hóa cây chè của vị Thánh trà Việt – Thiền sư...
Xem thêm
     Trong tiếng Việt, ở miền Bắc thường dùng từ chè trong câu ca dao Hà Nội 36 phố phường “Uống chè mạn hảo, ngâm nôm Thuý Kiều”. “Sớm ba chén chè sen, mát ruột, nài chi vò đất hẩm hiu” (Nguyễn Trãi); “Chắc chắc nước chè xanh là mặt hàng cốt yếu” (Nguyễn Chí Hoan); hay các câu “Văn hóa chè và trà đạo Việt Nam” (Ngô Linh Ngọc); “Viện nghiên cứu chè Phú Hộ có nhiều giống chè như Trung Du, Shan, Trung Quốc và Ấn Độ”; hoặc “VINATEA trong năm 1998 đã xuất khẩu 17.000 tấn chè đen, chè xanh…”; “Nguồn gốc cây chè và...
Xem thêm
     Nhiều ngành đều có ông tổ của ngành mình, nhưng ngành trà Việt Nam thì không thấy ông tổ là ai?” Tìm khắp các tư liệu lịch sử, chúng tôi không thể tìm ra được câu trả lời thỏa đáng, chỉ biết dân Lạc Việt đã uống trà từ rất xa sưa.Để trả lời cho được câu hỏi này, chúng tôi đã tiến hành một cuộc khảo sát nhanh đến xã Tân cương, Thái Nguyên. Vùng trà ngon nổi tiếng nhất Việt Nam, hy vọng ít nhất cũng tìm được ông tổ cây chè Thái Nguyên. Đồi chè Tân Cương – Thái Nguyên. Hiện nay chưa phát...
Xem thêm
“Bộ trà cụ phỉ cái tình “Mát nóng ấm lạnh” phát sinh “Thời Trà” “Xuân – hạ – thu – đông” phân ra Đồ trà bốn bộ phải là riêng biệt Cũng Ấm, Tống, Quận và Chuyên Nhưng đã phân định rẽ riêng khi dùng” ♨️ Nghệ thuật “khai ấm” Hồng Sa Trong giới QUÝ TRÀ HỮU, khai ấm là giai đoạn tiên quyết vì nó sẽ đánh thức linh hồn của các dòng ấm gốm mà một sản phẩm Việt tiêu biểu mà Tan Cuong Green Tea phân phối mang tên Hồng Sa. Ngược dòng thời gian, trở về cuộc thiên di đầu tiên của các cụ liệt tổ,...
Xem thêm
Nhiều người thường đặt câu hỏi Việt Nam có trà đạo không? Tại sao Việt Nam không có một nền văn hóa trà để sánh với trà đạo Nhật Bản, với trà nghệ Trung Hoa, với trà buổi chiều của Anh quốc? Nếu chúng ta cho rằng, đạo là con đường, là cung cách uống trà thì Việt Nam hẳn nhiên có trà đạo. Đó là cách uống trà của người Việt. Cách uống trà đó giản dị, gần gũi, nhưng cũng rất đỗi tinh tế như tâm hồn người Việt nên nó không là một cái đạo như trà đạo Nhật Bản, không quá cầu kỳ như trà...
Xem thêm

Âm thanh đẹp

Follow Us